Kediler ve Dalgalar – V

Bu yazıyla beraber, Kediler ve Dalgalar – I, Kediler ve Dalgalar – IIKediler ve Dalgalar – III ve Kediler ve Dalgalar – IV başlıklı yazıların da okunmasını öneririm.

Kediler ve Dalgalar’ın bu bölümü biraz dağınık olacak gibi. Toparlamak için muhtemelen bir yazı daha gerekecek. Sıkı bir giriş yapabilmek için arşivden sıkı bir parça seçelim bari …

Kediler ve Dalgalar – II‘de önce 52 kartlık bir iskambil destesinden kart çekmiş, çektiğimiz kartın maça ası gelme olasılığını 52’de 1 olarak hesaplamıştık. Daha sonra iki desteden kart çekmiş, çekilen her iki kart da maça ası olsun istemiştik. İki kartın da maça ası gelme olasılığını hesapladığımızda 2704’te 1 bulmuştuk. Hızımızı alamayarak devam etmiş, milyarlarca desteden kart çekmiş, çektiğimiz kartların hepsinin maçı ası gelmesi olasılığımızın ne olduğunu … hesap etmemiş, bu ölçekteki olsılığı hesaplama işini başka bir kaçığa bırakmıştık. Daha sonra şu tespiti yapmıştık: Çektiğimiz bütün kartları önümüze dizip baktığımızda gördüğümüz kombinasyonun olasılığı, bütün kartların maça ası gelme olasılığına eşittir. Bu kombinasyon, diğer bütün kombinasyonları da içeren bir süperpozisyonun içindeki şu kadarda bir olasılığın gerçekleşmesi sonucu oluşmuştu. Peki bütün diğer kombinasyonlara ne olmuştu? Kuantum mekaniğinin Kopenhag yorumuna göre “dalga fonksiyonu çökmüş”, çoklu evren teorilerine göre diğer tüm olasılıklarda öngörülen sonuçlar olasılık sayısı kadar (belki o sayıdan da fazla sayıdaki) evrende yaşanmıştı.

Buraya kadarı teorinin alanıydı. Şimdi biraz ayaklarımız yere bassın; Pratikten konuşalım. İMKB’de Ulusal-100 endeksi bugünü tam olarak 76,734.4’te tamamladı. Bir önceki kapanış rakamı 76, 242.2 idi. Şunu düşünelim: Cuma günü seans kapandığında bir kapanış rakamı gördük. Pazartesi gününden itibaren şu,şu,şu aşamalardan geçerek başka bir rakama ulaştık. Bunu hep beraber gözlemledik mi? Evet gözlemledik. Demek ki süperpozisyonun içerdiği diğer olasılıkların hiç biri değil de, bizim gözlemlediğimiz rakam gerçekleşti. Ya da kuantum mekaniğinin Kopenhag yorumuna göre, biz bu kapanışı gözlemlediğimize göre, dalga fonksiyonu çöktü ve Ulusal-100 endeksinin kapanış rakamı 76,734.4 olarak tescil edildi. Geldik, gördük, dalga fonksiyonunu çökerttik.

Bir ilave daha … Seansın başladığı anda önümüzde kocaman bir olasılık yelpazesi vardı. Bu yelpazenin içindeki bütün kapanış rakamlarının olasılığı aynı mıydı? Elbette değildi. Mesela (fiyat kısıtlamasının olmadığını, ya da aşırı izdiham nedeniyle kısıtlamanın kaldırıldığını varsayalım), müthiş bir çöküşle 35,000’e düşüş, ya da olağanüstü bir ralliyle 100,000’e yükseliş de olasılıklar içindeydi. Ancak bu olasılıklar diyelim ki “75,000’le 77,000 arasındaki” bir kapanışa göre çok daha zayıftı. Zaten bu nedenledir ki uzmanlar her gün buna benzer tahminler yapar ve hemen her zaman da haklı çıkarak uzmanlıklarını tescil ederler.

Dahası, seansın kapanışına yaklaştıkça olasılık tablosu iyice daraldı ve kapanıştan bir saniye önce 76,242.2’teki kapanışın olasılığı en yüksek seviyesine ulaştı. Seans kapandıktan sonra da dalga fonksiyonu çöktüğü için, artık olasılıklar değil, tescil edilmiş bir kapanış rakamı vardı.

Hadi bir mola daha …

Demek ki, her şeyden önce ve en önemlisi, teknik analiz (daha geniş anlamıyla piyasa analizi, ya da en genel anlamıyla analiz) bir olasılık değerlendirme işidir. İyi bir teknik analist – şu veya bu yöntemi kullanarak – olasılıkları inceler. Analistlerin yüksek gördüğü olasılık gerçekleşmedi diye onları ısırıp hırpalamayın; Nihayetinde her analiz, kristal kürede görünen mutlak gerçeğe değil olasılıklara dayanır. Diyelim ki bir şişman parmağın cinnet geçirip ne var ne yok her şeyi tabana kadar satma olasılığı da vardır, aşırı hırsa kapılıp tavana kadar alma olasılığı da. Hadi şişman demeyelim de tombul parmağın, hadi tombul da demeyelim de etine dolgun bir parmağın düşük olasılıkları gerçekleştirme ihtimali de bir ihtimaldir. Bu tip bir gelişme olduğunda, hem daha sonraki aşamalara yönelik olasılıklar değişir, hem de öngörülebilirlik azalır. Çünkü artık sistem “kararsız hale” gelmiştir.

Buradan ilginç bir alana giriyoruz: Lübnan kökenli ABD’li Nassim Taleb, parlak bir akademik geçmişe sahip. Taleb’in kariyerinde hedge fon yöneticiliği, trader’lık, danışmanlık gibi uğraş alanları da var.  Taleb 2007 yılında yayımlanan aynı isimli kitabına da konu olan bir teori geliştiriyor: Siyah Kuğu teorisi. Malum; Kuğuların çok büyük çoğunluğu beyazdır ve siyah kuğu oldukça nadirdir. Özellikle finans dünyasında da pozisyonlar siyah kuğuya göre değil, beyaz kuğuya göre alınır. Bir örnek vermek gerekirse, bir sabah yeryüzünün bütün önemli başkentlerinin gökyüzünde dış-uzaydan gelen davetsiz ziyaretçilerin belirerek “ey dünyalılar, borsa, finans filan gibi boş işlerden vazgeçin, gelin hep beraber galaksideki kara deliklerde yolculuk yapmanın zevkini çıkartalım” demesi ve yeryüzünde yaşayan fanilerin de ellerinde ne var ne yok satarak kara deliklerde yolculuk hevesine kapılması, yatırım kararlarında üzerinde durulacak bir olasılık değildir. Tamam, bu çok uçuk bir örnek oldu. Oldu da … Siyah kuğu nedir? Mesela hisse senetlerinin kapış kapış gittiği 2007 yılının ilk yarısında bir sene sonra borsaların çakılarak %50 ila %70 arasında değer yitirmesi de mi siyah kuğuydu? Olasılıklar, risk yönetimi, hedge medge iyi de, meşhur fıkrada Temel’in mezar taşına yazdırdığı gibi, “eyusun dedunuz dedunuz … Ne oldi?”

Siyah kuğu demişken …

Natalie Portman’ın baş rolünü oynadığı Siyah Kuğu filmini hala izlememiş olan varsa kaçırmamasını öneririm.

Anlaşıldı … Bu Kediler ve Dalgalar serisi Rocky’nin rekorunu da kıracak. Bu siyah kuğu meselesinde bir ara daha verelim. Okunabilirlik sınırlarını da fazla zorlamamak lazım. Bir sonraki yazıda hisse senedi spekülasyonu meselesini sibernetik bir bakışla ele alacağız.

Kediler ve Dalgalar – VI

Reklamlar

1 thought on “Kediler ve Dalgalar – V”

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s