Yükseliş ve Düşüş

Elliott Dalga Prensibi, yükseliş ve düşüşlerin nedenselliğe dayalı bir dinamiğe göre değil, bir dalga desenini oluşturmak üzere gerçekleştiğini öğretiyor. Dolayısıyla her dalganın (önceden kestirilebilir) bir yapısı, boyu ve süresi vardır.

Dikkatli bir gözlemci, yükselişlerin boyu ve şiddetinin belirli (ve düzenli) periyotlarla arttığını, tarihsel ölçekli zirvelerin görülmesinin ardından da derin düşüşlerin geldiğini görecektir.

Son dört yüzyıldır, her yüzyılın başında bir defa adına “köpük” denen bir yükseliş yaşanıyor:

  1. 1636-37 yıllarında Hollanda’da lale soğanları altı ay içinde %400 yükseldi ve modern tarihte bilinen ilk finansal köpük oluştu.
  2. 1720 yılında İngiltere’de South Sea Company ve Fransa’da Mississippi Köpükleri şişti. Köpükler şişerken hisse senetleri bir sene içinde %900 civarında değer kazandı.
  3. 19. yüzyılda İngiltere’de arka arkaya iki köpük şişti: 1800’lerin başında kanal-mania, 1840’larda demiryolları-mania yaşandı. Önce kanal, daha sonra demiryollarına milyonlarca sterlin yatırım yapıldı.
  4. 1920’lerin sonunda ABD hisse senetleri piyasasında köpük şişti. Köpük 1929 yılında patladı.

Yatırım çılgınlıklarının her biri çöküşle sonuçlandı. Bu çılgınlıklara kendilerini kaptıranlar büyük zararlara uğradı.

İlginç olan şu ki, her bir yatırım çılgınlığı, büyük sosyal çalkantıların ortasında gerçekleşti ve yatırım çılgınlığı yaşanan ülke, bir kaç on yıl sonra olağanüstü sıçramalar yaptı.

Bazı tarihçiler 1550 ile 1650 arasındaki yüzyılı Demir Yüzyıl olarak isimlendirirler. Avrupa’da olağanüstü çalkantılar ve din savaşları yaşanmış, on binlerce insan yaşamını yitirirken, Avrupa yerleşik düzeni kökünden sarsılmıştır. 1630’lardaki Lale Çılgınlığı, bu karmaşa döneminin ortasında patlak vermiş, yatırım çılgınlığı sona erdikten sonra da Hollanda nüfusunun üçte birini öldüren bir hastalık salgını gelmiştir. Lale Çılgınlığını da kapsayacak şekilde 1600’ler Hollanda’nın Altın Çağı olarak bilinir.

1600’ler İngiltere tarihinin en çalkantılı dönemidir. 1642-1651 yılları arasında İngiltere İç Savaşı yaşanmış, İngiltere krallarından Charles I idam edilmiş, Charles II sürgüne gönderilmiş, İngiltere tarihinin en tartışmalı figürlerinden Oliver Cromwell bu dönemde sahne almıştır. South Sea köpüğünün patladığı 1720’lerden sonra Sanayi Devrimi başlamış, Birleşik Krallık Sanayi Devrimi ile bir kaç on yıl içinde dünyanın en büyük gücü haline dönüşmüştür.

Fransa’da Mississippi Köpüğü patladıktan sonra geçen bir kaç on yılın ardından Fransa’da sosyal yapı hızla değişime uğramış, yüzyıl sona ermeden önce Fransız Devrimi gerçekleşmiştir. Daha sonraki dönemde Fransa da Birleşik Krallık gibi dünyanın en büyük imparatorluklarından birine dönüşmüştür.

19. yüzyılın başında yaşanan Napolyon Savaşları  Avrupa tarihinde yeni bir kargaşa dönemine neden olmuştu. Napolyon Savaşları’nın ardından Demiryolları yatırım çılgınlığı geldi. Yatırım çılgınlığı’nın zirvesine 1840’larda ulaşıldı. Çılgınlık sona erdikten sonra Avrupa’da Halkların Baharı olarak bilinen 1848 isyanları patladı.

20. yülyılın başında, 1914’de I. Dünya Savaşı başladı. Savaş devam ederken Rusya’da Bolşevik Devrimi gerçekleşti. İki dünya savaşının arasında, ABD’de 1920’lerin hisse senedi yatırım çılgınlığı patlak verdi. Hisse senetleri 1920’lerin başından itibaren ortalama %500 yükselerek tarihi en değerli seviyelere ulaştıktan sonra köpük patladı. Borsa köpüğünün patlaması, ABD tarihinin en büyük ekonomik krizi olarak bilinen Büyük Buhran‘a neden oldu. Büyük Buhran ve II. Dünya Savaşı sona erdikten sonra, ABD dünyanın en büyük süper gücüne dönüştü.

herocycleYatırım çılgınlıklarının depresif dönemlerin ardından gelmesi ve çılgınlığı takip eden çöküşten bir kaç on sene sonraki “altın çağ”, Joseph Campbell‘in Kahraman’ın Sonsuz Yolculuğu kitabında formüle ettiği kahraman döngüsü’nü (monomit) akla getiriyor. [1. Kahraman döngüsü ile ilgili Cumhuriyet, Monomit ve Elliott Dalga Prensibi başlıklı yazım ilginç düşünce ufuklarını tetikleyebilir.]

Kahraman döngüsünün en zorlu aşaması olan “ölüm” ve bunu takip eden “yeniden doğuş” bir dönüşüm getirir, bu da “kahramanı” daha önceden bilmediği “zirvelere” taşır.

17. yüzyılda Hollanda, 18 ve 19. yüzyıllarda İngiltere ve Fransa, 20. yüzyılda da ABD kahraman döngülerinden geçerek tarihsel zirvelere sıçrarlar.

Acaba bu perspektiften 21. yüzyıl nasıl görünmektedir?

Dikkat edilirse, her bir yatırım köpüğü, bir yüzyıldan diğerine büyüyerek geliyor; 17. yüzyılda Hollanda’nın iki kentinde başlıyor, 18. yüzyılda Manş denizinin iki yakasındaki iki ülkeyi, 19. yüzyılda Avrupa’yı, 20. yüzyılda da Amerika kıtasını etkileyen köpükler şişiyor. 21. yüzyılın köpüğü, tam da bu büyüme dinamiğine uygun olarak dünya genelinde ve akla hayale gelebilecek her türlü alışveriş aracını kapsayacak şekilde şişiyor. Artık söz konusu olan sınırlı bir pazar ve sınırlı bir yatırım enstrümanı değil, gezegenin (neredeyse) her köşesi ve gezegen üzerinde alışverişi yapılan her şeydir; başka bir deyişle, bugüne kadar insanlık tarihinde hiç görülmemiş bir köpük. Bu köpük patladığında bugüne kadar hiç görülmemiş bir çöküş yaşanacağı aşikardır.

Peki kahraman döngüsünde “ölecek” ve yeniden “dirilerek” altın çağa ulaşacak ulus hangisidir?

Bu, muhtemelen tek bir ülke ve tek bir ulus değil, bütün insanlığı kapsayacak Dünya Ulusu olacaktır.

Bu dönem kapitalizm sonrası ve Yeni-İnsan Çağıdır.

Sosyo-tarih (1)

 

Reklamlar