Geçmişten Geleceğe İnsan ve Aletleri -2

Zaman makinesini önce 7. yüzyıla, daha sonra 17. yüzyıla ayarlayan bir zaman yolcusu, bin yıllık bir dönemle ayrılmış iki çağı karşılaştırdığında çok büyük değişiklikler görmeyecekti. Şiveler, kıyafetler, yeme-içme alışkanlıkları ve bina inşa teknikleri belli belirsiz değişime uğramış olsa da, zaman yolcumuz bin yıllık zaman kesitinde pek az şeyin değişmiş olduğunu görecektir.

Zaman yolcumuz 17. yüzyıldan 21. yüzyıla geldiğinde ise iki çağ arasındaki değişimin dramatik boyutlarda olduğunu gözlemleyecektir; çünkü 400 yıl arayla yaşayan insan topluluklarının sadece araçları değil, kentleri, dilleri, yaşam biçimleri, birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkileri de dramatik ölçeklerde değişmiştir.

Sanayi Devrimi ile İnsan-Hayvan-Alet karışımı ilkel makinelerin yavaş yavaş ortadan kalktığından ve hayvanın bu üçlüden ayrıldığından bir önceki yazıda bahsetmiştim. Artık ne at, ne öküz, ne fil, ne deve, ne de başka bir hayvanın gücüne ihtiyaç var; çünkü insanın yeni makineleri, güç sağlama konusunda bu hayvanlardan çok daha verimli.

Machines1Zaman yolcusu 17. yüzyıldan 21. yüzyıla sıçramadı, arada geçen yüzyılları da gözlemledi ise şunu görecek: Önce yeni sınıflar ortaya çıkacak. Bu sınıflara ait olan insanların hepsi, çoğunluğu 18 ve 19. yüzyılda keşfedilen bir alet kullanıyorlar: Kimisi torna, freze, pres gibi imalat makinelerinin başında, kimisi stetoskop, aerator gibi sağlık aletleri kullanıyor, kimisi daktilo, fasit gibi ofis makineleri; kimisi araba, tren, uçak gibi taşıma araçları kullanıyor, kimisi yazı tahtası, tebeşir, mikroskop, telefon, telgraf, forklift, … Alet kullanma becerilerine sahip olan bu sınıflar, becerilerinin bir ödülü olarak sadece bedenini kullanmak dışında hiç bir becerisi olmayanlara göre daha avantajlılar (ücret ve gelir skalasında daha yükseklerde yer tutuyorlar). Dahası, insan topluluklarının ürettiği maddi ve maddi olmayan ürünlerin çoğunun tüketicisi de bu sınıflardan insanlar. Bu insanların tüketimlerine yönelik -daha önceki yüzyıllarda var olmayan, ya da varsa bile gelişmemiş – yeni sektörler oluşmuş: Yaz tatili, kampçılık, kitap-dergi-radyo-televizyon yayıncılığı, ev hizmetleri, sinema-tiyatro-konser, saç ve cilt bakımı, vs… Böylece başka aletleri kullanma becerilerine sahip ikinci bir katman çalışan sınıf daha yükselmiş. Zaman yolcusunun bir başka gözlemi şu olacak: Önceki yüzyıllardan farklı yeni yönetim birimleri oluşmuş: Halk oyuyla seçilen meclisler, devlet işlerinin görülmesi için istihdam edilen yüz binlerce memurdan oluşan bürokrasi, düzenli ordular, polis teşkilatları, sahil güvenlik, vs.. Ve elbette en önemlisi, bütün bu karmaşık toplumsal yapıyı kapsayan yepyeni politik, sosyolojik, kültürel kavramlar; artık ne bir din adamı sınıfı var, ne soylular, ne krallar, ne sultanlar, ne de ortaçağ-tarım toplumunun anlayışına göre oluşmuş başka idari, sosyolojik, kültürel yapılar.

Machines2Ancak zaman yolcusu, yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren bambaşka bir dinamiğin işlemekte olduğunu fark edecek. Yirminci yüzyılın neredeyse üç çeyreği boyunca yavaş, ancak kararlı bir gelişim kaydeden alet ve makinelerin bir kısmı hızla ortadan kaybolmaya başlayacak, ortadan kaybolmayan diğer aletler ve makinelerin çoğu da büyük bir değişim geçirecek. Örneğin her birinin başında en az bir işçi bulunan imalat aletleri, hızla gelişecek, değişecek, başında bekleyen ve kendisini yönlendiren insana ihtiyaç duymaz hale gelecek. Diğer pek çok alet ve makine birleşerek daha karmaşık makinelere dönüşecek ve onlar da çalışmak için insana – en azından çok fazla insana – ihtiyaç duymaz hale gelecekler.

Zaman yolcusu 21. yüzyılın ilk yıllarında ilerledikçe pek çok insanın bir zamanlar insan-hayvan-alet üçlüsünü oluşturan ilkel makinelerdeki bir unsur olmaktan yavaş yavaş uzaklaştığını görecek. Hayvandan sonra insan da uzaklaştıkça ilkel aletler, daha karmaşık makinelere dönüşecek. Yavaş yavaş “akıllı” makinelerden bahsedilmeye başlanacak. Birleşimin dışına düşen insan ise sanayi devriminin ve sonrasının o coşkun günlerindeki yaşam biçiminden yavaş yavaş uzaklaşacak. Alet kullanan, alet kullanma becerisi sayesinde ücret pazarlığı yapma ayrıcalığına sahip orta sınıflar ortadan kalktıkça insanların büyük çoğunluğu niteliksizleşecek; bu gruba ait olanların büyük bir kısmı sadece kaba bedensel gücünü ya da bedensel özelliklerini kullanarak hayatta kalmaya çalışacak (hamburger, patates, içecek servisi, yer temizleme, masa silme, paket taşıma, özel güvenlik, paralı askerlik, gösteri dünyası, hamallık, vs.) küçük bir kısmı ise önceki yüzyıllara göre çok daha gelişkin ve karmaşık makineleri programlama, düzenleme, denetleme ve yönlendirme gibi işlerde çalışacak. Böylece makineler daha da gelişip “akıllandıkça” orta sınıf yavaş yavaş kaybolacak, toplum “halter etkisiyle” yeniden 19. yüzyıl sonundakine benzer bir şekilde uçurumlarla ayrılmış bir şekilde sınıflaşacak. Alet kullanma becerisi olmayan ve sadece kaba bedensel gücüyle yaşama tutunmaya çalışanların kavram dünyası da daralacak, 20. yüzyıla ait bütün yapılar yavaş yavaş çöküşe geçecek.

Zaman yolcusunun 2015 yılının son günlerinde makinesini durdurduğunu ve olan bitene biraz daha yakından baktığını varsayalım. Zaman yolcusu tarihin tam da bu döneminde insan toplumlarına çok yaygın bir umutsuzluk ve korkunun hakim olduğunu görecektir: 20. yüzyılın ilk yarısında yaşananlara benzer gözlemler yapmak zaman yolcusunu belki şaşırtacaktır: Yabancı düşmanlığı, işini, gelirini, yaşam standardını kaybetme korkusu, yeniden yükselişe geçen milliyetçilik, bayraklar, trampetler, savaş çığırtkanlıkları,…

Ancak aynı zamanda daha önceki yüzyıllardakilere hiç benzemeyen yepyeni ve çok karmaşık makineler: Dijital kameralar, akıllı telefonlar, üç boyutlu baskı makineleri, insan vücuduna monte edilebilen bilgisayar işlemcileri, tıbbi görüntüleme cihazları. Bu makinelerin tasarımı, kullanımı ve eğitimi konusunda uzmanlaşmış insanların, diğer insanlara göre olağanüstü avantajlar kazanmasının bazı sosyolojik sonuçlar doğurduğunu kaydedecek zaman yolcusu:  Artık iş ve çalışma ortamı fabrikalar ve tarlalar değil, ofislerden oluşan dikey yükselen devasa binalar. Bu binalara girip çıkan insanların çeşitliliği. Bu çeşitlilik içinde yeniden tanımlanan demokrasi, insan hakları, çevre hakları , çeşitliliğe dayalı, coğrafyadan, tarihsel geçmişten, hatta dil birliğinden bağımsız modern uluslar gibi kavramlar.

Zaman yolcumuz 20. yüzyılın sonlarından itibaren yepyeni bir uygarlığın filizlenmekte olduğunu görecek. Ancak şaşırtıcı bir şekilde filizlenmekte olan bu yeni uygarlık, daha önceki yüzyıllarda yükselen ve çöken uygarlıklardan farklı olarak insana yepyeni bir rol vermektedir. İnsan artık emeği ile değil, varlığı ile tanımlı bir birime dönüşmektedir ve bu insanlık tarihinin en büyük devrimidir. Daha önceki bütün çağlarda (ilkel ya da gelişmiş) makinelerin bir parçası olan, ya da bu makineleri bedeninin bir uzantısı olarak kullanan insan, artık ne makinenin bir parçasıdır, ne de çevresine müdahale etmek üzere kullandığı aletler insan bedeninin bir uzantısı gibi iş görmektedir.

Yeni bir çağ kurulmaktadır ve bu çağda makineler ve insan birbirinden bağımsızlaşmaktadır. İnsanın bilinen tarihi sona ermekte, yeni bir tarih başlamaktadır.

Machines3

Zaman yolcusu 22. yüzyıl ve sonrasına uzanmakta sabırsızlanmaktadır, çünkü o çağlarda göreceklerinin şimdiye kadar gördüklerine hiç benzemeyeceğini bilmektedir. Ancak zaman yolcumuz “bizim” çağımıza ait bir insan olduğu için gelecek çağlarda yaşanacaklar önceden yazılmış  mutlak bir tarihin değil, olasılıkçı bir tarihin ürünü olacaktır.

Zaman yolcusu önünde uzanıp giden insanların ve makinelerin tarihinin üç muhtemel yoldan birinden ilerleyeceğini görür.

Bir sonraki yazıda insanların ve makinelerin önündeki bu üç muhtemel yolu tartışacağım.

Geçmişten Geleceğe İnsan ve Aletleri -3

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s